Mezarlıklar toplumsal ve sosyal yapımızın birer aynasıdır. Bir topluma ait mezar taşları, o toplumun tarihine tanıklık eden sessiz belgelerdir. Tarihin izleri mezar taşlarında gözümüze çarpar. Selçuklu ve Osmanlı döneminden kalan eski mezar taşları, geçmişin mesleklerini ve yaşanmışlıklarını günümüze taşıyan birer arşiv galerisidir. Mezar taşı kitabeleri, yaşanmış hayat hikâyelerinin kısa birer özetidir. Bir şahide başlığı veya satırı; bize o insanın mesleğini, hastalığını ve sosyal statüsünü gösterir.

Mezarlık kelimesi, Arapça “ziyaret mekânı” anlamındaki mezâr sözcüğüne Türkçe -lık ekinin getirilmesiyle oluşmuştur. Kabirler bir yandan öteki dünyaya açılan kapılar, diğer yandan ölümü hatırlatan âbideler hüviyetine bürünmüştür. Konya'nın tarihî mezarlıkları, geçmişin demografik yapısını ve toplumsal hafızasını aydınlatacak önemli bir potansiyel barındırmaktadır. Bu tarihi mezarlıklardan en önemlilerinin başında Musalla mezarlığı ve Üçler mezarlığı gelmektedir. Mezarlıklarda yaptığım saha çalışmaları kapsamında tıpkı yaşarken gördüğümüz insanlar gibi toplumun her kesiminden vefat etmiş insanların mezar taşları ile karşılaşıyorum. Osmanlıca kitabe çözümlemeleri konusunda uzman arkadaşlarımdan ve yayınlanmış çalışmalardan destek alıyorum.

Öncelikle Üçler mezarlığı hakkında kısa bir bilgi vereyim. Üçler mezarlığı 147.500 m2 büyüklüğünde olup 13.yüzyıla tarihlenmektedir. Lise yıllarımda, Karatay Lisesinde öğrenim gördüğüm üç yıl boyunca içinden geçtiğim ve yakından tanıdığım bir mezarlıktır. Musalla mezarlığı ile birlikte Konya’nın en eski ve tarihi ikinci mezarlığıdır. Üçler mezarlığı kadim türbe önü ve etrafındaki mahalleler ve bedesten ile komşu bir konumdadır. Bu nedenle Mevlâna dergahına çok yakın olması, şehir merkezinde bulunması ve bedesten esnafının yol güzergahında olması nedeniyle Konyalıların hep defnedilmek istediği bir mezarlıktır. Mevlevi dedeleri, mesnevihanlar, neyzenler, çelebiler, alimler, şairler, bürokratlar, esnaf ve eşrafın ve sade vatandaşların yoğun olarak gömüldüğü bir yerdir. Mezar taşları sülüs, nesih, rika ve talik hattıyla kabartma tekniğinde yazılmıştır. Şahideler yöresel bir taş olan Gödene taşı, Sille taşı ve mermerden yapılmıştır. Mezarlık ismini Konya’ya gelen ve burada vefat eden Ahmet, Mahmut ve Mehmet isimli üç dervişten ve üçler, yediler, kırklar rivayetinden almaktadır. (https://konyabakis.com/yazarlar/omer-tokgoz/konyanin-sessiz-arsivi-mezar-taslari-1503)

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş döneminde bazı mezar taşlarının hem Arap harfli Osmanlı Türkçesiyle hem de yeni Türk alfabesiyle yazıldığını gözlemliyorum. Bugünkü yazımıza konu olan Osmanlı dönemi Konya Milletvekili Mehmet Emin Beyin Üçler mezarlığındaki taşı bu türe iyi bir örnek oluşturmaktadır. 1924 yılında vefat eden Mehmet Emin Beyin kabrinde iki ayrı alfabe ile yazılmış şahide bulunmaktadır. Mezar taşında “Eski Başkatip” ve “Konya Mebusu” Mehmet Emin Bey yani milletvekili sıfatı yer almaktaydı. Sandukası ise üç basamaklı olup en altta Sille taşı, üstünde mermer plaka ve en üstte sanduka tarzı lahit modeli uygulanmıştır. Kitabenin bugünkü dile çevrilmiş hali sonradan şahideye ekleniştir. Merakımı çektiği için bu kişi hakkında araştırma yaptım.

Mehmet Emin Bey 1866 yılında Fakıh Dede mahallesinde doğdu. Babası tüccardan Nuri Efendi, dedesi de Seydişehirli Hacı Şerif Efendi’dir. Anne tarafından da Hz. Mevlâna soyundandır. Konya Rüştiye Mektebi (ortaokul) mezunu olan Mehmet Emin Efendi ilave özel öğrenim alarak kendini yetiştirmiştir. Adliye zabıt kitabeti, matbaa müdüriyeti ve mektubi kalemi müsevvitliği hizmetlerinde bulunduktan sonra 1896-1908 yılları arasında Konya İl İdare Meclisi Baş Kâtipliği yaptı.

İki kez milletvekili seçilmiştir. İlk olarak 1908 seçimlerinde İttihat ve Terakki Fırkasından Konya milletvekilli seçildi. Bu dönemde Beyşehir Gölü’nün suyunun Konya Ovası’na getirilmesini gündemine alan Mehmet Emin Bey, Meclis-i Mebusan’da gerekli girişimlerde bulunduysa da netice alamamıştır. 1912 seçimlerinde yeniden milletvekili seçildi. Milletvekilliği görevinin ardından Konya'ya döndü. Ticarete yöneldi ve un fabrikası inşa ettirdi. Evi, Atatürk Anıtı’nın güneybatısında, Devlet Su İşleri Bölge Müdürlüğünün bulunduğu yerde idi. Fabrikası da evinin arka kısmında, DSİ’nin eski atölye binasının yerinde idi.

Mehmet Emin Bey 1924 yılında vefat etmiştir. Mevlâna soyundan Postnişin Sadreddin Çelebi´nin torunu, Hadimî-zade Rıza Efendi’nin kızı, Fatma Kamerşah Hanım’la evliydi. Eşi Fatma Kamerşah Hanım 1938 yılında vefat etmiştir. Her ikisinin de kabri Üçler mezarlığındadır. Üçü kız, altısı erkek, dokuz çocuğu olan Mehmet Emin Bey’in oğullarından Mahmut Saffet Gürol, Demokrat Partiden Konya milletvekilliği görevinde bulunmuştur. (https://www.konyapedia.com/makale/3018/mehmet-emin-efendi)

Hülasa, biz Türklerin İslamiyet öncesine uzanan balbal geleneğiyle bağlantılı köklü bir mezar taşı yapım sanatımız bulunmaktadır. İslamiyet'i kabul ettiğimiz dönemden itibaren bulunduğumuz her yerde, birçok maddi ve manevi kültür unsurunun yanı sıra mezar taşlarımızla da iz bırakmışızdır. Sanatlı, hatlı ve güçlü edebî metinler içeren mezar taşlarının yanında, sade vatandaşların kimlik bilgilerini birkaç satırla aktaran basit Osmanlıca mezar taşları da bulunmaktadır.

Bu bağlamda mezarlıklarımız, sosyal ve ekonomik tarihimize ışık tutacak yeni araştırmaları ve meçhul kalmış yönlerinin aydınlatılmasını beklemektedir. Ülke genelinde olduğu gibi Konya'daki tarihî mezar taşları da kapsamlı bir koruma planı çerçevesinde ele alınmalıdır. Kırılan, yıkılan, zamanla toprak altında kalan veya kitabeleri aşınan onlarca mezar taşı bulunmaktadır. Özellikle Sille taşından yapılmış şahideler, zamanla aşınarak büyük ölçüde tahrip olmaktadır.

Öncelikle mezar taşlarının restorasyonu yapılmalı, Osmanlı Türkçesiyle yazılmış kitabeler uzmanlar tarafından okunarak kayıt altına alınmalıdır. Ardından her mezar taşına, akıllı telefonlarla okutulabilecek birer barkod yerleştirilerek kitabe metinleri ve ilgili bilgiler dijital ortama aktarılmalıdır. Böylelikle kültürel belleğimizin önemli unsurları olan mezar taşlarımız sessizliğe mahkûm olmaktan kurtulacak, geçmişle bugün arasında güçlü bir iletişim kurulacaktır. Bu vesileyle Üçler Mezarlığı'nda metfun bulunan merhum Konya Milletvekili Mehmet Emin Gürol'u rahmetle anıyorum.