19. yüzyılda ortaya çıkan fotoğraf, zamanla hayatımızda önemli bir yer edinmiştir. Fotoğraflar, geçmişi belgeleyen görsel kaynaklar olmanın ötesinde, şehirlerin değişimini ve dönüşümünü anlamamızı sağlayan önemli belgelere de dönüşmüştür. Bu kareler sayesinde şehrin toplumsal hayatını, giyim kuşamını, mimarisini ve geçirdiği değişimi takip edebiliyoruz. Geçmişteki binaları, sokakları ve insanları gösteren bu kareler, Konya’nın şehir tarihine ışık tutan görsel belgelerdir. Bu kareler sayesinde şehrin toplumsal hayatını, giyim kuşamını, mimarisini ve geçirdiği değişimi takip edebiliyoruz. Ben, artık mevcut olmayan tarihî yapıları belgeleyen bu fotoğrafları 'kentsel kayıp fotoğrafları' olarak nitelendiriyorum.

Konya’nın kaybolan ve unutulan tarihi yapıları içinde Kanuni Bedesteni, Muallimler Birliği, Nalıncı Baba türbesi, Cumhuriyetin 10. Yıl Anıtı, Yusuf Şar Konağı, Ziyaiyye medresesi ve Türbe Hamamı binası gibi yapılar başta gelmektedir. Bu yapılardan biri de Yusuf Ağa Kütüphanesi bitişiğinde bulunan Muvakkithane binasıdır. Muvakkithane, adından da anlaşılacağı üzere, zamanın ve namaz vakitlerinin hesaplandığı yerdir. Konyalılar aralarında muvakkithaneye saathane de demişlerdir.

Tek katlı olan binanın kuzey cephesinde giriş kapısı ve üç penceresi vardı. Kapısının üzerinde inşa kitabesi ve üst kısmında süslemeli taş bezemeler vardı. Yapıda giriş bölümü ile küçük bir oda ve bir bodrum katı bulunmaktaydı. Bina 1954 yılında çevre düzenlemesi ve meydan çalışmaları gerekçesiyle ortadan kaldırılmıştır. Muvakkithaneden geriye 5-6 siyah beyaz fotoğraf ve orada görev yapan kişilere ait hatıralar kalmıştır. Aradan geçen 70 yılı aşkın süre, Muvakkithane'yi adeta kolektif bellekten silmiştir.

Konya kültür tarihinin önemli yapılarından olan Muvakkithane Sultan Abdülaziz döneminde Hicri 1290/Miladi 1873 yılında yaptırılmıştır. Konya kent siluetinin ve türbe önü ile bütünleşen kendine özgü yalın mimari anlayışı ile dikkat çeken bir yapısıydı. İnşaat bittikten sonra buraya padişah tarafından iki adet saat gönderilmiştir. Yıktırılmadan önce içinde üç adet saat bulunuyordu. Muvakkithane’nin giderleri Sultan Selim Camii ve Külliyesi tarafından karşılanıyordu. (https://islamansiklopedisi.org.tr/sultan-selim-camii-ve-kulliyesi--konya)

Muvakkithane namaz vakitleri ve imsakiye hazırlayan, güneşin ve ayın yıllık hareketlerini belirleyen zaman ölçme merkezidir. Konya'da Mevlâna türbe caddesi üzerinde Yusuf Ağa kütüphanesi yanında bulunuyordu. 1950’li yılların ortalarına doğru Belediye tarafından yol açma ve imar çalışması kapsamında İmarethane ve Türbe hamamı ile birlikte yıkılan binalar arasındadır.

Muvakkithane, adından da anlaşılacağı üzere, zamanın ve namaz vakitlerinin hesaplandığı yerdir. Osmanlı devleti döneminde ramazan imsakiyeleri, saat ve namaz vakitlerinin hesaplanması işlemlerini yapan, çeşitli saatleri düzenleyen, hesaplamada kullandığı usturlap, güneş saati, rubu tahtası, kıblenüma ve mekanik saat gibi aletlerin ayarlarına ve tamirlerine bakan kişilere "muvakkit" denilirdi. Faaliyet gösterdikleri yerler ise "muvakkithâne" olarak adlandırılırdı. Muvakkitlere "saatçi" ve "muvakkit-i salât" da denilirdi.

Muvakkithaneler, genellikle cami veya mescitlerin müştemilâtı içinde bir veya iki oda halinde inşa edilirdi. Buralarda yapılan en önemli faaliyet çeşitli aletler vasıtasıyla belirlenen namaz vakitlerinin müezzinlere bildirilmesiydi. Fatih Camii'nin avlusundaki muvakkithane, İstanbul'da inşa edilen ilk muvakkithane kabul edilmektedir. Muvakkithaneler, muvakkitlerin bilgi ve birikimlerine bağlı olarak astronomi eğitiminin verildiği, basit gözlemlerin yapıldığı mekânlardı. (https://www.fikriyat.com/tarih/2017/12/04/osmanlinin-zamana-yenilen-zaman-odaciklari-muvakkithneler)

Konya Muvakkithanesinin yapımında kesme Gödene taşı ve Sille taşı kullanılmıştır. Konya Muvakkithanesi'nde ilk görev yapan kişiler hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Bununla birlikte Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinden 1950'li yıllara kadar Saatçi Ali Efendi, Sultan Selim Camii baş imamı Şükrü Özaydın ve daha sonra Şükrü Bağrıaçık'ın muvakkit olarak görev yaptıkları bilinmektedir. Muvakkithane, 1954 yılında çevre düzenlemesi ve meydan çalışmaları esnasında Sultan Selim İmareti ile birlikte Konya Belediyesi tarafından ortadan kaldırılmıştır. (Tarih İçinde Türbeönü’nün Fiziki Yapısı, Ahmet Çelik, Cilt: 23 Sayı: 15- 22.5.2024)

Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde mekanik saatlerin yaygınlaşması ve meydan saatlerinin yapılmaya başlanmasıyla muvakkithaneler eski önemlerini kaybetmeye başlamıştır. Buna rağmen insanlar, saatlerini ayarlatmak ve doğru zamanı öğrenmek için bu mekânlara uğramayı sürdürmüştür. 1924 yılında Başmuvakkitlik adıyla yeni bir müessese kurulmuştur. Muvakkithaneler 20 Eylül 1952'de kapatılmıştır.

Konya Muvakkithanesi üzerine yapılan bir akademik çalışmada yıkılan ve ortadan kaldırılan tek katlı ve düz damlı muvakkithane binasının kapısı, üst kısım süslemeleri ve kitabesinin önce Mevlâna müzesine sonra İnce Minareli medrese müzesine kaldırıldığı tespit edilmiştir. Bu mimari ve tarihi parçaların müzenin giriş kapısının sol tarafında bahçede sergilendiği anlaşılmıştır. (Bahtiyar Eroğlu-E.Zeki Tomar, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt:6, Sayı:25, Tarihi değerlerimizden Sultan Selim Muvakkithanesi Rekonstrüksiyonu, 2013,

Kapısının üzerindeki inşa kitabesinde celi ta’likle yazılmış dört satırlık şu metin yer almaktaydı:

“Sa’at-i her rûzunı mes’ûd ide dâ’im Hüdâ

Hazret-i Abdülaziz Hân’ın ilâ yevmi’l-bekâ

İrtifa aldıkça bak târîhe cevher Nâzıra

Bu muvakkithâne câyi gör cedîd ü nev-binâ

1290”

Kitabe günümüz Türkçesiyle: "Allah, Sultan Abdülaziz Han’ın her gününün her saatini kıyamete kadar daima mutlu eylesin. İlerledikçe cevher gibi tarihe bak, ey Nâzır, Bu muvakkıthanenin yeri de binası da yenidir" anlamına gelmektedir. (Selçuklu Kitabeleri, Cilt 1, Selçuklu Belediyesi, Konya-2020)

1873 yılında inşa edilen Konya Muvakkithanesi, muvakkithanelerin resmen kapatıldığı 1952 yılına kadar geçen 79 yıllık dönemde zaman ölçümü ve namaz vakitlerinin belirlenmesi hizmetlerinin yürütüldüğü önemli bir merkez olmuştur. Osmanlı devletinin son zamanlarından başlayarak farklı dönemlerde tarihi nitelik taşıyan yapıların maalesef hoyrat tavırlarla ortadan kaldırıldığı görülmektedir. Bugün değeri ve kıymeti daha çok anlaşılan bu tür tarihi eserler ayakta olup olmadığına, restore edilmesine ve işlevi olup olmadığına bakılmaksızın genellikle “yol ve imar düzenlemesi” gerekçe gösterilerek ortadan kaldırılmıştır.

Bugün tarihî muvakkithaneler, güneş saatleri ve saat mekanizmaları; mimari mirasın yanı sıra bilim tarihimizin de önemli belgeleri arasında yer almaktadır. Bu bakımdan Sultan Selim Camii Külliyesi'nin bir parçası olan Konya Muvakkithanesi'nin yeniden ihya edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Yapıya ait tarihî fotoğraflar, İnce Minareli Medrese Taş ve Ahşap Eserler Müzesi'nde korunan inşa kitabesi ve diğer mimari parçalar, yeniden yapım çalışmalarına önemli ölçüde kaynak olacaktır. Yusuf Ağa Kütüphanesi'nin yanında, eski yerinde ve tarihî belgeler esas alınarak gerçekleştirilecek bir yapım çalışması, Konya'nın kaybolan mimari mirasına yeniden kavuşması bakımından önemli bir adım olacaktır. Bina, zaman ölçümü ve saat müzesi olarak tarihî işlevini yansıtacak şekilde düzenlenmelidir.