Hayata adım attığım şehir olarak Konya kadim bir kültüre sahiptir. Şehir merkezinde Alaattin tepesine çıkıp tepe etrafında bir km yarı çapında ve 360 derecelik bir yürüyüş planı yaptığınızda karşınıza birçok tarihi eser çıkar. Bir kısmı müze olan medreseler, tarihi okullar, kütüphaneler, Mevlâna dergâhı, bedesten ve Şemsi Tebrizi camisi etrafında türbeler ve tarihi çeşmeler sizi karşılar. Bu topraklarda köklü bir medeniyetin işaret fişeği olarak size geçmişten bir selam verirler.

Selçuklu ve Osmanlı döneminde yapılmış bu eserlerin önemli bir kısmı ihya edilmiş ve ziyarete açıktır. Ecdat yadigarı ve kültürel miras unsuru olan bu eserlerin bir kısmı ise maalesef kötü vaziyettedir. Kimisinin camları kırık, duvarları boyalı, bahçesi çöplük içinde ve metruk vaziyette beklemektedir. 10 yıla yakın bir süredir bu tarihi eserleri yakından inceledim. Hepimiz için kendini ifade mecrası olan sosyal medyada kamuoyuna seslendim. Yerel medyada sözü geçen basın kuruluşlarına ve bazı kalem erbabına ileterek bir çözüm bulunması için fotoğraf ve bilgiler geçtim.

Bu eksende kültürel miras ve ecdat yadigarı olan tarihi çeşmeler hakkında sekiz yıldır inceleme ve araştırmalar yaptım. Konya’daki bu tarihi çeşmeler hakkında bizzat yerinde saha incelemeleri yaparak yerinde durumunu gözlemleyip fotoğraflarını çekiyorum. Türk İslam medeniyetinin şahikası olan çeşmelerin konumu ve kültürümüzdeki yeri üzerine detaylı inceleme ve araştırma yapıyorum. Elde ettiğim bulguları mimari açıdan, sanat tarihi açısından, kullanılan malzeme yönünden, hayır ve hasenatı yapan kişi ve çeşmenin kitabesinin çözümlenmesi noktasından bir dosyaya dönüştürüyorum. Ulaştığım bulgu ve bilgileri sosyal medya üzerinden ve yerel medya üzerinden kamuoyunun takdirlerine arz ediyorum. 2023 yılında emekli olduktan sonra köşe yazılarımdan bir bölümünü Konya’mızın tarihi ve kültürel mirası olan çeşmelere ayırdım. 2023 yılından 2025 yılı sonuna kadar tarihi çeşmelerle birlikte Konya kent kültürü ve tarihi hakkında sayısı kırktan fazla dosya yayınladım.

Çeşmeler mahallenin buluşma noktası ve kolektif hafıza mekanıdır. Çeşme sosyolojik olarak Türk İslam kültüründe mahallenin odak noktasıdır. Halkın ortak kullanım alanı ve bir araya geldiği ortak bir mekandır. Çeşmeler üzerine ilahiler söyledik, maniler yaktık. Çeşme başında mahalle sakinleri olarak günlük olup bitenleri konuştuk. Gün geldi çeşme başında delikanlılar sohbet etti. Her şeyden önce suya ihtiyaçları olanlar ivedilikle suyu doldurup evine götürdüler. Yerine göre mahalledeki sokak çeşmelerinden hem acı su hem de tatlı içme suyu temin edilirdi. Bugünkü gibi hazır şekilde evdeki her musluktan su akmıyor idi. Tatlı su satın alınabilen bir nesne değil idi.

Çeşme suyu kaynağı uzaklarda olan memba sularından getirilir idi. Çeşme yaptıranlar arkalarında bir hayır ve dua kapısı olsun diye hareket ederdi. İslami bir kurum olan vakıf düşüncesiyle kamu yararına yaptırırlar idi. Manevi planda ise sadaka-i cariye denilen insanlığa hizmet için hayır çeşmesi yaptırırlardı. İnsanlar çeşme başında nefeslenerek dinlenir ve yaptırana Allah razı olsun demeyi unutmazlar idi. Kimsenin aklına su ve çeşmeyi kapitalist bir kazanç şehveti ile gelire çevirmek ve ahaliye para ile satmak gelmemiştir. Üstelik insanlar kazançlarından böyle bir harcama yapmayı insanlık ve dini inançlarının gereği olarak yapmayı da bir vazife bilirlerdi.

1970’li yıllara kadar ev içlerine ve hayatlara merkezi hatlarla bağlanıp su verilse bile çeşmeler yine de mahalle içinde sosyolojik işlevlerini devam ettirdiler. 1990’lı yıllardan itibaren ise kentleşme giderek artmaya başladı. Eski mahalle anlayışı yavaş yavaş ortadan kalktı. Çeşmeler günümüzde sosyolojik buluşma noktasını işlevlerini yitirse de hayır eseri olması ve ücretsiz tatlı su çeşmesi olarak işlevlerini aynı şekilde devam ettiriyorlar.

Bu bağlamda Konya’da sayısı bini (1000 adet) aşkın tatlı su çeşmesi bulunuyor. Bunlardan iki yüz tanesi tarihi çeşme konumundadır. Tarihi çeşmelerden 143 tanesi KOSKİ Genel Müdürlüğü tarafından 2010’lu yıllarda restore edilmiştir. Bunlardan durumu gayet iyi olan tarihi Akçeşme gibi çeşmeler yanında vaziyeti iyi olmayan, tahrip olmuş, kurnası kör tapalı ve suyu kesilmiş bazı tarihi çeşmeler de bulunmaktadır. Tarihi yarımada içerisinde kötü durumda olan ya da suyu kesik olan Baba Sultan, İnönü, Sırçalı, Çifte çeşme, Suluhan, Piri Mehmet Paşa, Sarı Hafız ve Hacı Fatma Hanım çeşmesi gibi tarihi çeşmeler bulunmaktadır.

Bu haftaki yazımıza konu olan Hacı Fatma Hanım çeşmesi Karatay İlçesi Aziziye Mahallesi’nde bulunmaktadır. 131 yıllık tarihi çeşme tatlı su kaynağından koparılıp virane bir kuru çeşme olarak bir köşede durmaktadır. Kör tapalı lülesi ile çöp konteynerlerinin arasında kaderine terk edilmiştir. Çeşmeyi Aziziye Mahallesi Kadılar 2 sokak civarında araştırma yaparken 2023 yılı Nisan ayı başlarında keşfettim. Tarihi çeşme maalesef mezbelelik vaziyette, duvarı yıkılmış, sprey boyalarla kirletilmiş, yolun kenarında çıkıntı vaziyette kalmıştı.

1894 yılında yaptırılan tarihi Hacı Fatma Hanım çeşmesi hakkında 2023 yılı Nisan ayından itibaren on bir kez girişimde bulundum. Sosyal medyada ve yerel medyada araştırma dosyaları yayınladım. Yerel TV’lerde tarihi çeşmeler hakkında 2024 yılında iki ve 2025 yılı Ramazan ayı içerisinde bir program yaptım. Özellikle Fatma Hanım çeşmesi hakkında S.O.S diyerek ilgili ve yetkili kurumlara restorasyon çağrısında bulundum. Çeşme lülesinin kör tapalı halde bulunması ve yıkık vaziyette bulunması bir çeşme için söylenebilecek en kötü durumdur. Çeşmenin birkaç yıl içinde önce üst kısmından bazı taşların düştüğünü daha sonrada sol tarafının yıkıldığını, restore edilmezse tamamen yıkılabileceğini ısrarla vurguladım.

2023 yılından beri tarihi Hacı Fatma Hanım çeşmesi mail-i inhidam (yıkılma) tehlikesi yaşıyor. Oysaki 131 yıllık çeşme ücra ve gözlerden uzak bir yerde de değildir. Konya’nın merkezinde ve Konya Valiliğine 350 metre mesafede ve 5 dakika yürüyüş mesafesindedir. Ecdat yadigarı Hacı Fatma Hanım çeşmesi 2024 yılında üst kısmından ve sol tarafından ağır bir hasar alarak kaidesinin bir kısmı yıkılmıştır. Kaderine terkedilen çeşme üst kısmından düşen taşlar ve buradan sızan yağmur suyu nedeniyle tamamen yıkılma tehlikesi altında bulunuyor. Tarihi çeşmenin dibinde bulunan çöplük ve küllük nedeniyle de etrafında sürekli bir kirlenme, bakımsızlık ve pis kokular nedeniyle risk altında bulunmaktadır. (https://konyabakis.com/yerel/tarihi-ve-kulturel-miraslarimiz-yok-olmasin-9598h)

1894 yılında çeşmeyi yaptıran mahalle sakini Hacı Fatma Hanım hakkında doğrudan bir bilgi bulunmamaktadır. Mahalle sakinlerinden hayırsever bir hanım olduğu belirtilmektedir. Tespit ettiğim bir diğer nokta aynı dönemde Mevlâna dergâhı postnişini olan Abdülvahit Çelebi'nin eşi olarak Sahip Ata ailesinden Hacı Fatma Hanım ismi yer almaktadır. Çeşmeyi yaptıran kişi ile aynı kişi veya farklı kişi olması yetkili kurumlarca açığa kavuşturulmalıdır.

Çeşme, Karatay İlçesi, eski ismiyle Babı Aksaray (Aziziye) mahallesi, Eserizade Sokağı’nda bulunuyor. 1923 yılından sonra mülkiyeti yasayla tüm ülkede olduğu gibi Konya belediyesine devredilmiştir. Uzun yıllar tatlı su çeşmesi olarak hizmet veren tarihi eser bir süredir kör tapalı ve âtıl vaziyettedir. Yaklaşık üç yıldır harabe durumdadır. Üst kısmından ve sol tarafından yıkılmıştır. İhmal ve bakımsızlık nedeniyle kalan kısmı da maili-inhidam (yıkılmak üzere) olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. (https://konyabakis.com/yerel/tarihi-haci-fatma-hanim-cesmesi-kaderine-terkedildi-23636h

Çeşme kitabesinden öğrendiğimize göre miladi takvimle 1894 yılında mahalle sakinlerinden Hacı Fatma Hanım tarafından yaptırıldı. Mimari olarak enine dikdörtgen bir kütle üzerine oturan yapı, tek cepheli, sivri kemerli ve dikdörtgen formlu bir sokak çeşmesidir. Kesme taş ve moloz taştan inşa edilmiş olup, oldukça sade bir cephe anlayışına sahiptir. Yaklaşık 30 cm derinliğindeki çeşme nişi yanlardaki düz profilli başlıklara oturan, sivri kemerle kuşatılmış, alınlık ve saçak kısmı düz silmelidir. Kemer kilit taşında bitkisel süsleme de yer alıyor.( https://www.konyapedia.com/makale/1481/fatma-hanim-cesmesi)

Çeşme kitabelerinin sanatsal ve tarihi bir işlevi vardır. Türk İslam kültüründe kitabeler mimari eserlerin künyesidir. Yaşayan kültürel mirası bizlere anlatan duvar panolarıdır. Çeşme kitabelerinde kim tarafından hangi amaçla ve ne zaman yapıldığına dair bilgiler bulunur. Kitabelerde edebi bir sanat olarak şiire ve tarih düşürme sanatına yer verilmiştir. Hacı Fatma Hanım çeşmesinin kitabesinde şu sözler yer alıyor:

Mâh-ı Muharrem bu çeşmenin bâniyesi oldu. Hacı Fatma Şâr bunlar bahşedeler ana ihlâs fâtiha Mâaşallah/(orta göbek kısmında) Uhrevîce mağfiret olmaklığa bu vâsıta sa'y ona hak müyesser kıla hüsn-ü hâtime (Sene 1312)

Çeşme 1312 yılının Muharrem ayında yani 1894 yılının temmuz ayı içinde yaptırılmıştır. Bu güzel eser nedeniyle maşallah denilerek övülmektedir. Hacı Fatma Hanım bu hayır eserini yaptırarak çeşmeden su akmasına vesile oldu, su sesi geldi denilmektedir. Çeşmeden su içenler bu hayırsevere İhlas ve Fatiha suresi okuyup hediye etsinler. Bu hayır eseri çeşme ile hak katında affa nail ola ve ömrünü güzelce tamamlasın şeklinde dua edilmektedir. Çeşme Gödene taşı ve Sille taşından yapılmıştır.

131 yıllık ecdat yadigarı tarihi çeşme en kısa zamanda komple yıkılma riskinden kurtarılmalıdır. Çeşmeye tatlı su bağlanmalıdır. Çeşme yanındaki çöp konteynerleri kaldırılmalıdır. Tarihi çeşmeyi ve kitabeyi tanıtıcı tanıtım barkodu konulmalıdır. Çeşmenin klasik mahalle dokusu içindeki yeri kentsel dönüşüm beklentisi ile ortadan kalkmıştır. Bu nedenle tamir edilse bile esas işleviyle kullanılması güçtür. Çeşmeyi kullanışlı hale getirmek üzere mahalle içinde veya İstanbul caddesi civarında uygun bir konuma taşınmalıdır.

Hülasa-ı kelam çeşme kelime anlamı ile Farsça göz demektir. Su gözü anlamında pınarlara isim olmuştur. Onun için adeta gözümüz gibi koruyup kollamamız gerekir. 1894 yılında yaptırılan çeşmenin lülesinden su akıtarak insanlara hizmet vermesi gerekirken kör tapalı, çöpler arasında ve bir virane olup yıkılacak hale gelmesi enteresandır. Fiziksel ve görsel yıkıntıyı kültürel çölleşmeye ve vefasızlığa işaret olarak değerlendiriyorum. Tarihi Hacı Fatma Hanım çeşmesi düştüğü hazin durumdan ivedilikle kurtarılmalı ve ihya edilmelidir.