Ayanbey çeşmesini hiç duydunuz mu? Yanından geçip inceleme yapıncaya kadar ben de adını duymamıştım. Bazen Meram Gödene yaylasından Konya’ya doğru giderken Kozağaç kavşağını geçer ve Yorgancı Durunday mahallesi hattını kullanırım. Yol güzergahındaki bağlık bahçelik ve yeşillik görüntüleri hoşuma gider. Meram Yeni yol ve Yaka Meram yol ayrımına geldiğiniz zaman karşınıza Ayanbey camisi ve çeşmesi çıkar.

Şimdilerde eski kerpiç evler giderek azalıyor. Etrafı kapalı, güvenlikli devasa kompleks özel villalar giderek yaygınlık kazanıyor. Sıcak havaların etkisi ile 101 yıllık Ayanbey çeşmesinde mola verdim. Su içip elimi yüzümü yıkadım. Çeşmeyi inceleyip fotoğrafladım. Tarihi Ayanbey çeşmesi devşirme malzemeden iki sütun başlığı ve üzerine iki ayrı figür ile devam eden bir tarzda yapılmıştır. Kitabesine göre 1926 yılında yapılmıştır.

Hemen yanı başındaki Ayanbey camiini bilvesile ziyaret ettim. Ayanbey camii geç dönem Osmanlı eseridir. Yeni Meram Yolu ile Eski Meram yolunu birleştiren Ayanbey Sokağı’nın Cirit Sokağı ile kesiştiği köşededir. Ayan Bey camii ahşap direkli bir camidir. Betonarme olarak yenilenmiştir. Devrin ileri gelenlerinden Ayan üyesi Memiş Paşa'nın oğlu Süleyman Bey tarafından 1896 yılında tamir edilmiştir. Cami 1974 yılında mahalle halkı tarafından yeniden tamir edilmiştir.

Mahalle, cami ve çeşme adını Ayanbey ailesinden almıştır. Ayanbey ailesinin yazlık konağı Ayanbey Camii’nin yakınında, kışlık konakları da Mevlâna civarında Ayanbey Sokağı’ndadır. Aile, Babıaksaray mahallesi nüfusuna kayıtlıdır. Ayanbeyler köken olarak Oğuz boyuna mensuptur. Malazgirt Savaşı’ndan sonra Konya’ya gelen aile, devlet tarafından orduya at yetiştirmeleri için Ovakavağı köyüne yerleştirilmişlerdir. Daha sonraları vergi toplamak üzere Konya’da görevlendirilmişlerdir. Bu mahalleye yerleşen Ayanbeyler, mahallede geniş bir alanı, cirit oyunları için tahsis etmişlerdir. Ayanbeylik Selçuklu’dan Osmanlı’ya geçen bir müessesedir. Ayanbeyler, bölgelerindeki eşkıya takibinde görev aldıkları gibi, savaş dönemlerinde asker toplar, bulundukları şehir ve kazalarda devletle vatandaş arasındaki münasebetleri de düzenlerdi. Meram’da bir mahalle onun adını taşır. Yazlık konağı Ayanbey Mahallesi’nde, kışlık Konağı da Babıaksaray Mahallesi’ndedir. (https://www.konyapedia.com/makale/276/ayanbey-mahallesi)

Çeşmenin özellikleri ve kitabesi

Ayanbey çeşmesi tek cepheli, dikey dikdörtgen formda ve birinci ulusal mimari akımı tarzında inşa edilmiştir. Eserin cephesi, yaklaşık olarak 2,20 m genişliğinde ve 4,00 m yüksekliğindedir. Yaptıranı ve ustası belli değildir.

Günümüzde akar vaziyetteki çeşmenin dışa taşkın üç merkezli kemeri korint başlıklı yivli sütunlara oturmaktadır. Beyaz ve siyah mermer kontrast yaparak çeşmeye estetik bir güzellik katmıştır. Mermerden yapılan düz cepheli çeşmenin kemer ve sütunları birbiriyle uyumludur. Çeşmenin dışarıya taşkın sütun ve üç merkezli kemeri geniş bir bordürle çevrilmiştir. Eserin tek lülesindeki şemse motifi kabaralı işlenmiştir. Aynalığın üstünde iki satırlık kitabesi bulunur.

Yapının yalağı elips şeklindedir. Taşıyıcı özelliği olmayan kemer ve sütunlar süsleme amaçlı işlenmiştir. Sütun başlığındaki gülbezek rozeti ve akantus(kenger) yaprağından oluşan bitkisel süslemeler ile bezenmiştir. Üç merkezli çeşmenin kemer kilit taşına iri akantus yaprağı işlenmiştir. Çeşmenin celi talik hatla yazılan kitabesi ise zamanın yıpratıcı etkisi ile maalesef okunurluğunu yer yer yitirmiştir. (Konya’nın Tarihi Çeşmeleri, Konya, 2012, KOSKİ sf:303)

Kitabesinin okunuşu (Arapça)

Cera hazihi’l- ‘aynü bi sa ‘yı ashabi’l-hayrat

Sekahüm rabbühüm min Rahikin ve

Tesnimi’l-cennat Rebiü’l-evvel. 1344

Okunduğu anda bir ayeti hatırlatan bu Arapça cümle ayet olmayıp, Kur’an-ı Kerim’den farklı surelerden farklı ayetler yan yana getirilmek suretiyle meydana getirilmiştir. Bu sure ve ayetler şöyledir: (سقیھم ربّھم ): İnsan,( من رحیق ) ; 21): Mutaffifîn, تسنیم) ; 25 ): Mutaffifîn, الجنات) ; 27 ): Şurâ, 22.

Aynı metin, Karatay Yeni Kayacık Sokak Çeşmesi’nin kitabesinin ikinci satırında da bulunmaktadır. (Konya’da Su Mimarisi, Mehmet Mutlu, Van, 2014, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, SBE-Sanat Tarihi Anabilim Dalı)

Kitabenin anlamı

Bu çeşme hayır sahiplerinin gayretiyle aktı

Allah onları cennetin yüksek saf suları ile sulasın.

Rebiu'l-evvel 1344 /Eylül-Ekim 1925/1926

Çeşme camiye yakın ve yol kenarında dikkat çeken bir konumdadır. Özellikle çift sütunlu yapısı onu diğer çeşmelerden farklı kılmaktadır. Çeşmenin yalağının zamanla yol seviyesinin altına indiği görülmektedir. Musluk aynası şemse tabir edilen güneş motifi olarak yapılmıştır. Devşirme malzeme gök mermer olup çeşmenin alt zeminine kadar inmektedir.

Çeşme ile ilgili esas sıkıntılı durum veya garip görüntü ise tarihi çeşmeye alelade bir beton saçak yapılmış ve arkalık içine alınmış olmasıdır. Çeşme vasıfsız bir beton kafes içine alınarak adeta hapsedilmiştir. Belki iyi niyetle çeşme üzerine bir güneşlik ve muhafaza amaçlı sundurma yapılmak istenmiş olabilir. Çeşmenin arkasını ve üstünü beton duvarlar ve beton çatı ile çevirmek niyetiyle olsa da tarihi doku ile uyumsuz ve çirkin bir görüntü oluşmuştur. Konyalı deyimiyle “sırtarıp” kalmıştır.

Çeşmenin üst kısmı beton saçak ve arka tarafı beton duvarlarla çevrilmiştir. Bu zemin sıvasız biçimde çıplak şantiye betonu olarak bırakılmıştır. Çeşmenin kaidesinin arka tarafı boştur. Ancak boş olan kısma her tür çöp atılmış ve pejmürde vaziyettedir. Oysa çeşme orijinal biçimde ne durumda ise öylece korumak ve kaideyi tutan arka istinat duvarlarını tahkim etmek gerekirdi. Tarihi şekliyle çeşmeye güçlendirme yapılmalı idi. Muhtemelen 1976 yılındaki tamirat sırasında, tarihi doku gözetilmeksizin şantiye betonu ve beton çatı ilave edilmiştir. Asırlık çeşme ve cennet ırmaklarından akan tesnim suyuna benzetilen tatlı suları alelade bir beton gölgelik ve duvarların kıskacına terkedilmiştir.

Çeşme ile tezat bir başka görüntü çirkinliği daha bulunmaktadır. Çeşmenin yanı başında bir de kocaman elektrik direği ve açık trafo bulunmaktadır. Onlarca elektrik teli de hem çeşmenin dibinde ve üstünde yol boyu görüntü kirliliğine yol açmaktadır. Açıktan giden teller bir şekilde rüzgâr, fırtına vb. nedenlerle kopabilir veya arıza yapıp kıvılcım atabilir. Yol-araç, yaya güvenliği ve cami cemaatinin esenliği açısından çeşme ve cami etrafında yer alan elektrik iletim hatları yer altına alınmalıdır.

"Ayanbey çeşmesi sadece su veren bir yapı değil, Konya'nın son dönem çeşme mimarisini yansıtan önemli bir kültür mirasıdır. Bugün ihtiyacı olan şey yeni beton ilaveler değil, aslına uygun bir koruma ve restorasyon anlayışıdır. Ayanbey çeşmesi yetkili kurumlar tarafından yeni bir temizlik ve restorasyon çalışmasına alınmalıdır. Üstündeki çirkin beton çatı, çöp konteyneri ve arkasındaki sıvasız betonlardan kurtarılmalıdır. Çeşmenin alınlık bölgesinde kırıldığı görülen bitkisel motifli kilit taşı tamir edilmelidir. Tarihi çeşmelerin pek çoğunda gördüğümüz ve eli böğründe denilen saçaklık ve ahşap koruma çatısı yapılmalıdır. Ayanbey çeşmesinin uygun bir yerine kitabesini açıklayan bir dijital barkot konulmalıdır. Çeşmeyi yaptıran ve selsebil akıtarak bugüne gelmesini sağlayanlardan Allah razı olsun.