Siyaset Bilimci ve Araştırmacı Yazar Ömer Tokgöz gazetemize yaptığı açıklamada tarihi Meram ilçesinde bulunan 164 yıllık tarihi Paşa çeşmesinin sprey boyalarla kirletildiğini açıkladı. Çeşme hicri 1279 tarihinde ve miladi olarak 30 Eylül 1862 tarihinde yapılmıştır. Paşa çeşmesi olarak bilinmektedir. 164 yıllık tarihi çeşmenin kitabesi zamanla yıpranmış durumdadır. Çeşmenin ön tarafındaki kaidesi, kenarları ve arka cephesi sprey boyalarla karalanmış olması üzüntü vericidir. Çeşmenin genel olarak temizlenip bakım yapılması lazımdır dedi.

Tokgöz Paşa çeşmesi hakkında şu bilgileri aktardı. Paşa çeşmesi Toprak Sarnıç mahallesi ile Meram Eski Yol köprüsünün kesiştiği noktada bulunmaktadır. Karaciğan camisinin eklentilerinin olduğu bahçe istinat duvarına payanda olarak monte edilmiştir. Burası çeşmenin orijinal yeri değildir. Paşa Çeşmesi, eski yoldan Meram’a giderken demir yolunun 400 metre kadar ilerisindeydi. 1985’li yıllarda Eski Yol köprüsü yapılırken çeşme kaldırılmıştır. Daha sonra şimdi bulunduğu istikamette yeniden inşa edilmiştir.

Çeşmenin üzerindeki kitabeye göre 19.yüzyıla tarihlense de o tarihte sıfırdan inşa edilmemiştir. Şeriye sicillerine göre bölgede 1659 yılından itibaren var olan çeşme tamir edilerek üzerine yeni kitabe yazılmıştır. Paşa çeşmesinin suyu Meram Çayı’nın sularının biriktirildiği, Havzan semtine de ad olan havuzlardan almaktadır. Daha sonra bu çeşmeden 1902 yılında Çayırbağı suyu akıtılmıştır. Selçuk Es ve Mehmet Önder’e göre Önder’e göre bu çeşme, Konya Valisi Mehmet Selim Paşa’nın zamanında hayırsever halkın teşebbüsü ile yaptırılmıştır.

Çeşmenin mimari özellikleri:

Paşa çeşmesinin ön kısmı kesme Sille ve Gödene taşlarıyla, arka tarafı ise moloz taşlarla inşa edilmiştir. Çeşmenin yuvarlak kemeri dikdörtgen prizma şeklindeki iki adet gri mermer sütunlar üzerine oturmaktadır. Gödene taşlarıyla örülen kemerin ilk sırasında birer Sille taşı kullanılmıştır. Dışarı taşan kemerin altındaki bir sıra Gödene taşı yekpare bir Sille taşı bloğunun üzerine örülmüş; çeşmenin sivri kemerli tas koyma nişi bu bloğun alt kısmına oyulmuştur. Buradan çeşme zeminine kadar kısmında da yine yekpare bir Sille taşı kullanılmıştır. Çeşmenin taştan oyma orijinal yalağı çeşmenin beton zeminine oturtulmuştur.

Tokgöz çeşme kitabeleri o dönemin halkla iletişim panosu ve adeta bilboardlarıdır değerlendirmesinde bulundu. Çeşme kitabelerinin okunması ve çözümlemesinde kendi bilgilerinin yanı sıra kitabelerde yer alan edebi mısralar ve ayet-i kerimeleri anlamak için araştırmalar yapmak gerekiyor. Bu amaçla Osmanlıca Türkçesi, Arapça ve Türkçe sözlükler ile gerektiğinde Kur’an-ı Kerim meal ve tefsirlerini incelediğini belirtti. Çözümleme konusunda doktora ve yüksek lisans çalışmaları, akademik makaleler, KOSKİ Genel Müdürlüğü yayınları, Akademik Sayfalar, KTO İpek Yolu dergisi ve İbrahim Hakkı Konyalı tarafından hazırlanan Konya tarihi gibi eserleri incelediğini belirtti. Ayrıca kitabeleri çözümlemek için Osmanlıca bilen uzmanlardan ve Osmanlıca kitabeler ve mezar taşları sayfasından da destek aldığını belirtti.

Çeşmenin Kitabesi: Kitabe gri bir mermer taş üzerine üç ayrı bölümde dokuz satırdan oluşmaktadır. Tabiat şartları gereği sülüs hat ile yazılan kitabe yazıları kısmen yıpranmıştır. Mermer plaket kenarlarında estetik bir kıvrımla birlikte sağ ve sol köşesinde iki adet olmak üzere dört tane gül motifi bulunmaktadır. Çeşmenin ön kısmı kesme Sille ve Gödene taşlarıyla, arka tarafı ise moloz taşlarla inşa edilmiştir. Çeşmenin yuvarlak kemeri dikdörtgen prizma şeklindeki gri mermer sütunlar üzerine oturmaktadır.

Gödene taşlarıyla örülen kemerin ilk sırasında birer Sille taşı kullanılmıştır. Dışarı taşan kemerin altındaki bir sıra Gödene taşı yekpare bir Sille taşı bloğunun üzerine örülmüştür. Çeşmenin sivri kemerli tas koyma nişi bu bloğun alt kısmına oyulmuştur. Buradan çeşme zeminine kadar kısmında da yine yekpare bir Sille taşı kullanılmıştır. Çeşmenin taştan oyma orijinal yalağı çeşmenin beton zeminine oturtulmuştur. Çeşmenin kitabesi, saçağı ile kemerinin arasına büyükçe bir gri mermere hakkedilmiştir. Çeşmenin mermer kitabesi şöyledir: (https://kulturenvanteri.com/yer/pasa-cesmesi-meram/)

“(1) Azîz eyle dü âlemde ilâhî ehl-i hayrâtı

Safâ vü zevk-i ahkâmda olub cennet makâmâtı

Sebeb olan cema’âti umûmen cümle hayrâtı

(2) Bekâ bahşide Kevser şarâbından kemâlâtı

Hasan ile Hüseyin aşkına cârî oldu bu çeşme

Gelüb nûş eyleyenlere vire Mevlâ makâmâtı

(3) Sezâ altun kalemle yaz bu çeşme târîhin Vehbî

Salâ hep ehl-i atşâna içeler âb-ı hayâtı

Sene 1279-5 Rebi’ü’l-âhir”

Bugünkü Türkçe ile kitabenin anlamı:

Kitabede sözlük anlamı ve sembolik anlamları olan kevser şarabı, nuş eylemek, ehli atşane, ab-ı hayat, makamat, Hasan ve Hüseyin aşkı, dü alem gibi geniş anlamlar içeren kelimeler yer almıştır. Kitabe metninde geçen ifadeleri acizane bugünkü dile şöyle aktardım:

Ya Rab iki cihanda bu çeşmeyi yaptıran hayır sahiplerini değerli kıl,

Cennet makamlarının lezzetlerini onlara nasip eyle,

Bu çeşme gibi hayrat eserlerin yapımına sebep olan herkes

İlahi lütuf ile cennette Kevser suyundan içsinler ve sonsuz olgunluğa erişsinler,

Bu çeşme Hz. Muhammed’in (sav) torunları Hz. Hasan ve Hüseyin’e adanmışlık sevgisiyle yapıldı, (Kerbela’da yaşanan susuzluğa çağrışım)

Gelip bu çeşmenin tatlı ve hoş suyundan içenler içtikçe susuzluklarını gidersin ve kendilerine vaat edilen cennet makamlarına erişsinler,

Vehbi bu kitabeyi güzel biçimde ve değerli (altın) bir kalemle yaz,

Susuz kalan insanlar bu çeşmeden akan suyu sonsuz hayat suyu gibi hoş lezzet ve keyifle içsinler.

30 Eylül 1862

Paşa çeşmesinin kitabesini Konya’lı Şair Vehbi Efendi yazmıştır.

Çeşmenin kitabesini o yıllarda bu hususta tanınmış ve çok yönlü mahir bir sanatkâr olan Konyalı Şair Vehbi yazmıştır. Vehbî Efendi, şairliği yanında hattat, müzehhip ve mücellittir. Kitabesinin son satırında yazılı çeşmenin yapım tarihine ebcet hesabı ile tarih düşürmüştür. Abdülfettah-zâde Hâfız Ahmed Rüşdî’nin oğlu olarak 1270/1854-55’te Konya’da doğmuştur. Medrese tahsilini de Konya’da yapan Vehbî, Müderris Naim Efendi’den icazet almıştır. Vehbî’nin özellikle ebcet üzerine tarih kıt’aları ünlüdür. Vehbi efendinin kitabesini yazdığı diğer çeşmeler şunlardır: Yusuf Ağa Kütüphanesi’nin İlk Kapısının Kitabesi, Beyşehir/Karahisar Çamurcu Çeşmesi, Yeşildere (Detse) Ali Ağa Çeşmesi, Ereğli Ulu Cami Tamir Kitabesi. Bunun yanı sıra bazı mezar taşı kitabeleri ile meşhur Konyalılardan Hacı Veli Ağa için yazdığı mersiyesi bulunmaktadır. Vefat tarihi belli olmayan Şair Vehbi’nin en son yazdığı Ereğli Ulu camiinin tamir kitabesi 1892 tarihlidir. Bu tarihe yakın olan zamanlarda vefat ettiği değerlendirilmektedir. (Ali Işık, Akademik Sayfalar, Cilt: 11 Sayı: 28, 19.11.2011)

Siyaset Bilimci ve Araştırmacı Yazar Ömer Tokgöz Sosyolojik olarak her mahallenin camisi ve çeşmesi vardır. Çeşmeler kültürel ve tarihi miras unsuru mimari su yapılarıdır. Bir kenti yaşanılır kılan kadim mahalleleri ve kültürel miras unsuru olan çeşmeleri korumak ve yaşatmak kuşaklar arası iletişimin ayrılmaz parçasıdır. Çeşmeler bizim bu topraklardaki mimari eser olarak ve sanat tarihi yönünden tapu senetlerimizdir. Tarihi ve kültürel miras unsuru olan çeşmeler hakkında farkındalık kültürünü artırmalıyız. Konya’da bulunan 200 civarındaki tarihi çeşmeler kamera ile kontrol edilmeli ve güvenlik takibi yapılmalıdır. Kültürel miras eserlerini korumak üzerine çıkarılmış kanun ve yönetmelikler kapsamında adli hapis cezaları ve idari para cezaları ivedilikle uygulanmalıdır.

Ecdat yadigarı olarak 164 yıldır Konya’ya hizmet veren Paşa çeşmesi bir kültürel miras unsurudur. Tarihi çeşmenin zamanla kirlenmiş olabilir. Ancak belirsiz kişiler tarafından sprey boyalarla boyanmış ve karalanmış olması üzüntü vericidir. Bu bağlamda

• Tarihi Paşa çeşmesi ivedilikle temizlenmeli ve restore edilmelidir. Çeşme insanlara ve kullanıma uzak bir konumda bulunmaktadır. Karaciğan camisine daha yakın bir konuma alınması yararlı olacaktır.
• Bu tür tarihi eserlerin üzerinde mutlaka orijinal kitabesini açıklayan ve tanıtan dijital barkod konulmalıdır. Akıllı telefonlar üzerinden web sayfasına erişim sağlanmalıdır. Bu hem mahalle insanlarının hem gelip geçen kişilerin tarihi eser hakkında doğrudan bilgi edinmesine vesile olacaktır.
• Çeşmeye zarar verenleri tespit için kamera kontrolu ile birlikte 2683 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma kanunu kapsamında 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası ve beş bin güne kadar adli para cezası uygulanmalıdır.
• Konya’da bulunan bu tür asırlık tarihi çeşmelerin turistik gezi rotaları içine dahil edilmeleri Konya turizmi için önemli bir adım olacaktır.