Bitkilerin doğadan toplanmaktan çıkarılıp tarım yoluyla ehlileştirilmeye başlanması, insanlık tarihinin en büyük kırılma noktalarından biridir. Belirli bitki türlerinin bir araya getirilerek gösterişli bahçeler kurulması ise binlerce yıllık bir geçmişe dayanır. Peki, sıkça duyduğumuz "endemik" ne demektir? Kelime anlamıyla endemik; o yöreye özgü, milli ve yerel tabiat dokusunu ifade eder. Bu varlıkların kimisi tıbbi ve aromatik değer taşır, kimisi doğal bitki örtüsünün bir parçasıdır, kimisi ise henüz fark edilmemiş gizli bir canlılık alanıdır.

Türkiye endemik bitkiler yönünden Avrupa'da üçüncü sırada olup 8-10 bin arası endemik bitki ve 3 bin civarında ise Anadolu'ya özgü tür barındırıyor. Türkiye’de en çok endemik bitkinin yetiştiği iller arasında Konya ilk üç arasındadır. Bu alanda 578 endemik bitkiyle Antalya, 478 türle Konya ve 366 türle İçel ilk üç sırayı paylaşıyor. Literatürde Konya'ya özgü bazı endemik türler şunlardır: Konya gaşağı (tülüşah), Viola isaurica (İsaurya menekşesi), Asparagus coodei (Konya kuşkonmazı), tere, kasnak meşesi, Acantholimon lycaonicus (Konya kekiği), Eber sarısı, acı piyan ve karaüşmen...

Endemik varlıklar denilen bu özgün zenginliği; tıbbi, aromatik ve sağaltıcı yönleriyle ele aldığımızda müthiş bir potansiyele sahip olduğumuzu görürüz. Bu zenginlik; Türkiye'nin yer altı, yer üstü ve insan gücü kaynaklarının yanında parayla dahi satın alınamayacak doğal bir mirastır. Bu değerin farkında olmak ve onu korumak, bizi doğal çevremize karşı "endemik bir milliyetçilik" anlayışına yöneltmelidir. (https://konyabakis.com/yazarlar/omer-tokgoz/godene-yaylasinda-sonbahar-manzaralari-1333)

Gödene Yaylası’ndan "Endemik Vatan"a

Endemik varlıklar üzerinde çalışmaya özellikle pandemi döneminde yoğunlaştım. 2022 yılı sonlarında Beyşehir yolundaki Kent ormanında endemik ve aromatik bitkiler üzerine araştırmalar yaptım. Bu evrede Meram ilçesine bağlı Gödene mahallesindeki/yaylasındaki pastoral dokuda saha gezileri yaptım. Gödene TOKİ’de yaşayan Toki Türklerinden biri olarak 1365 m rakımdaki Gödene yaylasında altı yıldır bitkileri ve böcekleri makro karakterli fotoğrafladım.

Endemik vatan başlığını koyarak yaptığım fotoğraf derlemeleri zamanla ileri bir evreye evrildi. Yüzlerce fotoğraf ile görsel bir şölen haline dönüştü. Endemik vatan kavramını terkip olarak 2022 yılında naçizane sosyal medya yazılarımda kullandım. Elde ettiğim bilgileri 2023 yılında 15 ayrı yazı ve 1.200 makro çekim fotoğraf albümü olarak yayınladım. Konya içinde kent ormanı ve Meram Gödene bölgesinde 300'e yakın endemik bitki, çiçek, böcek fotoğrafladım.

Gödene mahallesi (yaylası) içinde yaptığım çekimler ise ayrı bir niteliğe sahip. Konya'ya 20 km uzaklıktaki Gödene TOKİ sakinlerinden biri olarak bu bölgeyi biraz keşfetmiş oldum. Gödene tepesinden Konya ovasına ve ovadan tepeye doğru esen yayla rüzgarları altında bu çekimleri yaptım. Bitki ve böceklerin dünyasına daldım. Gözlerimi yere ve ayaklarımın bastığı toprağa çevirdiğimde onlarca bitki, onlarca muhteşem aromatik koku ve onlarca harika çiçek/bitki motifleri ile karşı karşıya geldim. Zamanla bu ilgi öyle bir boyuta ulaştı ki, tasavvuftaki "nazar der kadem" (ayağına bakarak yürümek) ilkesi sanki bende botanik bir metoda dönüştü.

Botanik bahçelerinin gelişimi

“Tıbbi Bitkiler Bahçesi” isimli kitaptan botanik bahçeleri konusuna giriş yapalım: “Akademik amaçlı ilk botanik bahçeleri Rönesans döneminde Padova ve Pisa şehirlerinde kurulmuş, ardından Avrupa’nın merkez şehirlerine yayılmıştır. Bu bahçeler, tıbbi bitkilerden faydalanarak yapılan tedaviler için birer araştırma merkezi olmuştur.

Bizim tarihimize baktığımızda ise Tanzimat dönemine kadar uzanan 187 yıllık kurumsal bir birikim görürüz. Türkiye’de ilk botanik bahçesi 1839’da Galatasaray’da kurulmuş, 1935’te İstanbul Üniversitesi Botanik Bahçesi, 1959’da ise Sarıyer Atatürk Arboretumu faaliyete geçmiştir. Bugün dünyada 1800 civarında botanik bahçesi bulunmakta ve yılda yaklaşık 150 milyon kişi buraları ziyaret etmektedir. Botanik bahçelerinin amacı, bitkileri araştırmak, üretmek, eğitim programları için çalışma alanı ve materyal sağlamak, bitkilerin yeni bölgelere alışmalarına fırsat vermek, tehdit altındaki bitkileri korumak, biyoçeşitliliği geliştirmek, bitkileri halka tanıtarak tarıma kazandırılmalarını ve doğru kullanımlarını teşvik etmek ve nihayet insanlara rekreasyon alanı oluşturmaktır.

Bu alandaki çağdaş örneklerden biri olan ve 2005’te açılan Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi, 14 dönümlük alanında 700’den fazla tıbbi bitkiyi barındırmaktadır. Bünyesindeki herbaryum, tohum bankası, QR kodlu etiketleme sistemleri ve eğitim atölyeleriyle sadece bir dinlenme alanı değil; yaşayan bir okuldur. Bitki çeşitliliğinin korunup sergilenmesinde önemli payı olan botanik bahçeleri, genellikle süs bitkilerine sahip parklardan farklı olarak, yalnız gezinme ve dinlenme amacına hizmet etmiyor. Bu bahçeler sahip oldukları herbaryum, tohum bankası, kitaplık ve eğitim imkanlarıyla halkın bilinçlenmesine ve araştırmacılara yardım ediyor. (Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi, Zeytinburnu Belediyesi, İstanbul, Mayıs 2015, 433 sf.)

Konya İçin Bir Çağrı

"Endemik Vatan" dediğimizde; Çanakkale sırtlarındaki "Dur Yolcu" ihtarını, toprağın üstünde kendiliğinden (hüdainabit) boy veren en küçük çiçeğe ve onun etrafındaki ekolojik dengeye de taşımamız gerekir. Ne yazık ki şehirleşme baskısı doğal yaşam alanlarını ve bu türlerimizi tehdit etmektedir. İnsan başta olmak üzere pek çok değerin yeterince anlaşılmadığı bir çağda, toprağın üzerinde boy veren endemik bitkilerin değerini ve farkındalığını anlatmak elbette kolay olmuyor. Bu bağlamda, Ankara’da bulunan Türkiye Millî Botanik Bahçesi ve Endemik Vadi örneklerinde olduğu gibi, Konya’mızda da kapsamlı bir Botanik Bahçesine ihtiyaç vardır.

Türkiye tarımının başkenti olan Konya; tarihi eserleri, müzeleri, yemek kültürü, Mistik Müzik Festivali ve Tropikal Kelebek Bahçesi ile zaten büyük bir turizm çekim merkezidir. Kelebek Bahçesi’nin gördüğü yoğun ilgi dikkate alındığında; Konya’nın kendi doğasına özgü 478 endemik bitki türünü ve tıbbi-aromatik değerlerini koruyup sergileyecek bir "Konya Botanik Bahçesi", şehrimize hem bilimsel hem de turistik açıdan çok büyük bir değer katacaktır.