Konya’da otobüsler ile şehirler arası yolculuk 70 yıllık bir geçmişe sahip. Kitlesel ulaşım anlamında önce tren garları sonra otogarlar ön plana geçmiştir. Şehirler arası otobüs terminalleri insan hayatında dönüm noktası olan yerlerdendir. Yolculuklar yeni tanışmalara, sohbet ve dostluklara pencere açmıştır. Otogarlar bir yönüyle de ayrılık ve kavuşma noktalarıdır. Yeri gelir sevinç ve hüzün bir arada yaşanır. Ulaşım tarihi açısından baktığımızda Türkiye’de eskiden bir yerlere at arabası veya fayton ile gidilirdi. Faruk Nafiz Çamlıbel Han duvarları şiiri bu dönemin ulaşım koşullarını yansıtır. 1900-1950 yılları arasında Anadolu'da tren hız ve güven açısından yegâne alternatif idi. 1940'lardan itibaren ikinci sırada otobüs ile ulaşım öne geçti. 1970'lerden sonraki üçüncü sırada otomobil ile yolculuklar yaygınlaştı. Günümüzde toplu ulaşım açısından otobüsle birlikte hızlı tren, hava yolu ve deniz yolu seçenekleri kullanılmaktadır.
Konya’da şehirlerarası otobüs terminali olarak üçüncü otogar faaliyet göstermektedir. Karatay ilçesindeki ilk garaj 1957 yılında faaliyete başlayıp 1970’lerde kapanmıştır. İkinci otogar 1971 yılında hizmete açılmıştır. Efsane Konya Belediye başkanı Ahmet Hilmi Nalçacı döneminde yapımına başlandığı için ismi onunla anılan Nalçacı otogarıdır. Üçüncü otogar ise halen Selçuklu bölgesinde 2000 yılında faaliyete geçmiştir. Nalçacı otogarının yerine Selçuklu kulesi ve AVM inşa edilmiştir. Konya’da eski garaj denilince iki noktadan bahsedilebilir. Nalçacı otogarı açılınca ilk garajın bulunduğu yer “eski garaj” diye şehir hafızasında anılır olmuştur. Daha sonra Nalçacı otogarının olduğu yer ikinci eski garaj bölgesi olmuştur. Konya’da yeni otogarların yapım gerekçesi olarak hep şehir içinde kalması ve ulaşımın zorlaşması sebep gösterilmiştir. Halen Konya’ya yeni ve dördüncü otogarın yapılması için fizibilite çalışmaları yapılmaktadır. Mevcut otogarın şehir içi trafiği tıkaması ana gerekçe olmuştur.
Şehirlerarası otobüs yolculukları derken günümüzdeki gibi modern ve konforlu ulaşım ilk zamanlarda var olan bir şey değildir. 1950’li yıllarda Türkiye’de otobüsler bu amaçla üretilmiş olarak hayatımıza girmedi. Başlangıçta Bursa, Kastamonu ve Konya gibi illerde kamyondan bozma denilen otobüsler kullanılmıştır. Kamyon kupaları üzerine ahşap kabin tasarlanır ve monte edilirdi. Konfor anlamında sade araçlardı. Yolcu odaklı havalandırma, ısıtma, müzik dinleme gibi özellikler yoktu. Kalorifer de bugünkü anlamda yoktu. Kamyonun egzoz boruları otobüs içinde dolaştırılarak ısınma sağlanırdı.
Otobüslerde ilk zamanlarda şimdiki gibi aracın alt kısmında kapalı bagaj olmazdı. Eşyalar otobüsün tavan üzerine konulurdu. Arkadan merdivenle çıkılarak bavullar muavine verilir ya da birlikte otobüs üstünde yerleştirilirdi. Bavul dediysem tahta bavullar vardı. Yolculuk tarihi olarak fayton ve at arabaları döneminde eşyalar küçük çıkınlar, sepet ve çantalardan oluşurdu. Onlarda evrim geçirerek el valizleri ve bavullar olarak günümüze gelmiştir. Bugün boy boy portatif ve tekerlekli bavullar ve sırt çantası gibi taşıma araçları kullanıyoruz.
Konya otobüs karoseri konusunda gelişen bir alt yapıya ve sanayi işçiliğine sahipti. Özkaymak Turizm’in sahibi Rahim Özkaymak 1960'lı yılların başında kamyonlara ahşap karoseri otobüs kasası yapımında tanınmaya başlamıştı. Sonra ilk metal otobüs karoseri yapan usta sanatkarlardan olmuştur. Pulman koltuk denilen yatar koltuk türünü de yapma kasa otobüslere ilk uygulayan kişidir. Merhum Rahim Özkaymak'ın babası da körüklü fayton kullanan ve Konya içinde yolcu taşımacılığı yapan bir insandır. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün Konya ziyaretlerinde faytonla taşımasını o üstlenmiştir.
Konya’da yerli yolcu taşıma firmaları olarak Kale Oto Nakliyat (Özkaymak), Meram, Kontaş, Kontur, Saran gibi firmalar isim yapmıştır. 1970’li yıllarda bir kooperatif şeklinde kurulan KONTAŞ firması Ankara, İstanbul, Antalya ve İzmir gibi ana hatlar ile birlikte Türkiye’nin her yerine giderdi. Türkiye’ de bu anlamda bir ilkti. Konya Otobüsçüler Nakliyeciler ve Taşıyıcılar Anonim Şirketi anlamında KONTAŞ idi. İzmir’den Diyarbakır, Antalya’dan Kars'a Türkiye’nin bir ucundan diğer ucuna diğer firmalar Ankara üzeri aktarmalı giderken KONTAŞ geniş hat çalışırdı. Diğer firmalara göre daha hesaplı bilet fiyatları olurdu. Her zaman yer bulunurdu.
Konya’ da şehirler arası ulaşım firmaları ile birlikte ilçelerden Konya'ya gelip gitmek üzere birçok firma kurulmuştur. Akşehir, Ereğli, Bozkır, Kadınhanı, Ilgın, Çumra, Beyşehir, Altınekin, Cihanbeyli, Hadim gibi ilçelerin kendi firmaları vardı. Hatırladığım bazı firmalar şunlar: Anar turizm, Kale, Konset, Kontaş, Konya Birlik, Konya Gültur, Konya Ltd. Lüks Ekspres, Konya Seyahat, Küpe turizm, Meram, Mevlana, Oto Nakliyat, Saran, Set, Konya Ulusoy, Varan Akdeniz, Yeni Kontaş, Akkent, Aksel, Akşehir Oto Nakliyat, Akşehir Özlem, Akşehir Tur, Ilgın Turizm, Say Seyahat, Kadınhanı Tur, Çumralılar, Doğanbey Seyahat, Yeşildağ, Bozkır Birlik, Hadimliler Turizm vb.
Konya’nın ikinci otogarı ülke çapında tanınan bir otogardı. Merhum belediye başkanı Ahmet Hilmi Nalçacı tarafından Nalçacı bloklarının sonunda 1969 yılında yapımına başlanmıştır. Merhum başkan Yılmaz Kulluk döneminde tamamlanmıştır. 1970’lerin başlarında ilk otobüs seferleri törenle yapılmıştır. Temizliği ile, otobüs seferlerinin öngörülen zamanında dakik olarak ve hareket sesi çalınarak kalkışı ile Konya ve Türkiye'de meşhur olmuştur. Öngörülen zamanda hareket etmeyen şirkete idari yaptırımlar uygulanırdı. Konya'dan otobüsler Nalçacı otogardan dakik ve zamanında kalkar idi. İstanbul'dan ise en az 5 dakika geç kalkardık. Topkapı otogarında her yer çığırtkan ve meydancı olduğu için dikkat etmezseniz kolunuzdan tutar sizi bir yere göndermeye çalışırlar idi. Uyanık davranmaz ve dikkat etmezseniz sizi bir otobüse bindirir, Konya yerine Kars otobüsüne bile bindirebilirlerdi.
Otobüsle yolculuk derken kişisel olarak 1982-86 yılları arasında İstanbul’a Siyasal Bilgiler Fakültesinde okuduğum dönemde gitmek için sık kullandım. O dönemin yaygın markası O302 Mercedes otobüsler ile çok gittim geldim. Yolculukta sadece su ve kolonya ikram edilirdi. Bazı modellerde klima yoktu. Sekiz saat süren İstanbul-Konya arası yolculukta iki yerde mola verilirdi. Yolda midesi bulanan için poşet verilir idi. Otobüs içinde sigara serbest olduğu için bazen önden arkadan vapur bacası gibi sigara dumanı gelirdi. Tüm taşıma araçlarında sigara içilmesi yasaklanınca rahat ettik. Konfor olarak eski kamyondan bozma otobüsler ve Magirus markaya göre O302 otobüsler çok tutulmuştu.
Yolculuklar güzel sohbet ve dostluklara pencere açardı. Bazı yolcular ise merhaba der başkaca kelam etmezdi. Otobüs perondan çıkar çıkmaz hemen uyuyan ve artık şansınıza bir kısmı da horlayan yolcular olurdu. Bendeniz ilk yıllarda İstanbul yolculuklarında hiç uyuyamadım. Son yıllarda vizeler ve finaller nedeniyle gece yarısına kadar ders çalışırdık. O yüzden sınavlar sonrası memlekete dönüşlerde yolun yarısında uyuklamaya alıştım. 1994-2000 yılları arasında memuriyetim gereği Ankara’da yaşadığım için bu sefer Ankara Konya arası sık otobüs yolculukları yaptım. Devasa elektronik panoları ilgi çekiciydi. Yolculuklarda muavin bilet kontrolü yapardı. Sonra yolculuk başında ve inişte kolonya ikram ederdi. İkram olarak sadece su verilirdi. Yolculukta midesi bulananlar olursa muavinden poşet istenilirdi. Şehirler arası otobüslerde ilk zamanlar kaset çalar ve radyo çalardı. Şoför ne çalarsa hesabından, bazen rica edersin ses kısılır veya müzik türü değişir idi.
1990’lı yıllardan itibaren otobüs yolculukları daha konforlu oldu. Televizyonlu ve video film oynatan otobüsler sefere girdi. Sonra servis ikramları ve kalitesi arttı. Klima en güzeli oldu, sigara yasaklandı. Hatta WC'li otobüsler sefere girdi. Çift katlı otobüsler çıktı. Oturma planı olarak tekli ve çift koltuklu oturma planı görüldü. Müzik sesi tam kapanmasa da tavandan açılır kapanır oldu. Koltuk başlıklarına takılan medya player ile keyfine göre radyo, mp3 müzik dinlemek ve MP4 film seyretmek imkânı çıktı. Müzik dinlemek ve video izlemek için hazır kulaklıklar bulunurdu. Akıllı telefonlar öncesinde bu imkanlar iyiydi. Şimdi herkes kendi cep telefonunu bu işler için kullanıyor. İkram hizmetleri denilince önceleri sadece su ve kolonya vardı, sonra giderek kahve, çay, küçük kek paketleri ikramı başladı. İçecekler çeşitlendi. Nescafe, sarı/siyah kola, ıhlamur, meyve suyu gibi seçeneklerle zengin bir menüye dönüştü. Adeta mola vermeden gidişlere ve kahvaltı modunda ikram zenginliğine geçildi. Yolun mesafesine göre iki kez hatta üç kez bile ikram yapılmaya başlandı. Pandemi süreci ve sonrasında ise ikramlar görece seyrekleşti.
Eski ve yeni otogar fotoğraflarında otobüs önlerinde kaptan şoför ve muavin denilen yardımcı elemanı birlikte görülürler. Yolculuklarda şoför ve muavin ekip olarak uyumlu çalışırlar idi. Güvenli sürüş kaptana, yolcularla ilgilenmek, ikram hizmetleri ve molalarda yolcuları takip ise muavine aitti. Varılacak yerlerde indi bindi işlemleri de muavin nezaretinde gerçekleştirilirdi. Muavin denilince önceleri sadece erkek personel varken sonra kadın personel de bu alanda istihdam edildi. Şimdi muavin yerine erkek personel için host, kadın personel için hostes tabiri kullanılıyor. Otobüs destek personeline İŞKUR Meslekler sözlüğünde "Seyahat Servis Elemanı" şeklinde mesleki pozisyon tanımlanmıştır.
Şimdilerde artan otomobil sayısı ve şehirler arası yolculuklar için hızlı tren ve uçak alternatifi sanki öne geçmiş gibi. Birçok şehirde olduğu gibi Konya otogarında da şehirler arası otobüs yolculukları yine kesintisiz devam ediyor. Asker uğurlama günlerinde, bayram günleri ve üniversite açılış günlerinde otogarlarda aşırı yoğunluk yaşanıyor. Hülasa-i kelam değerli okuyucularım herkesin yolculuk rotası kendine göre özel keyifler içerir. Hayatın tasası ve neşesi ve gurbetin kahrı ve sılaya kavuşmanın neşesi otogarlarda insan çehrelerinde bir araya gelir. İnsanın gözünde bazen bir damla hüzün, bazen de bir damla sevinç yaşı bırakır. Ya da geçmiş günlerden bir hatıra gözünüzde canlanır. Ne demişler, ömür biter yollar bitmez. Dağ ne kadar yüce olursa da yol onun üstünden aşar. Herkesin yolculuğu selamet ve esenlik üzerine olsun.