ŞEKERİN DE TADI KAÇTI!

Mehmet Mert

Konya Şeker’de son günlerde yaşananları yakından takip ediyorum. Bir tarafta gözaltılar, tutuklamalar, soruşturmalar; diğer tarafta borçlar, zarar eden yatırımlar, üreticinin ödeme sıkıntısı… Bir de bütün bunların arasında cevabını bekleyen başka sorular var.

Açıkçası mesele artık yalnızca bir soruşturma meselesi olmaktan çıktı. Konya’nın, pancar üreticisinin, kooperatif ortaklarının ve bu kuruma yıllardır güvenen insanların meselesi hâline geldi.

Bugün kiminle konuşsam benzer sorularla karşılaşıyorum: Konya Şeker’de ne oluyor? Bu kadar büyük bir kurum nasıl bu noktaya geldi? Çiftçinin alın teriyle büyüyen bir yapı neden bu kadar çok sorunla anılır oldu?

Ben de bu soruların cevabını arıyorum. Hem de üstünü örterek, birkaç açıklamayla geçiştirerek değil. Ne kimseyi peşinen suçlayarak ne de kimseyi eleştiriden muaf tutarak…

Çünkü Konya Şeker, birkaç kişinin özel şirketi değil. Bu kurumun arkasında binlerce üreticinin emeği, alın teri ve yılların birikimi var.

Önce soruşturma, sonra asıl mesele…

Konya Şeker’de bazı eski çalışanların gözaltına alınması ve ardından tutuklanması elbette hafife alınacak bir gelişme değil. Soruşturmanın pancar kotaları ve üretici işlemleri üzerinden yürütüldüğüne ilişkin iddialar kamuoyuna yansıdı.

Burada bir hukuk kuralını hatırlatmak isterim: Tutuklanmak suçlu olmak demek değildir. Kimin ne yaptığı, hangi işlemi gerçekleştirdiği, ne kadar kazanç elde ettiği ve bir usulsüzlük bulunup bulunmadığı yargı süreci sonunda ortaya çıkacaktır.

Fakat ben bu soruşturmanın yalnızca birkaç kişinin yaptığı iddia edilen işlemler üzerinden değerlendirilmesini yeterli görmüyorum. Çünkü ortada pancar üretim sisteminin nasıl işlediğine ilişkin daha büyük bir mesele var.

Kardeşim, bir insan pancar ekmeden nasıl pancar üreticisi gibi görünebiliyor? Kota sahibi olmakla gerçek üretici olmak aynı şey mi? Birinin elinde kota var, diğerinin tarlası, emeği, masrafı ve alın teri… Peki sistem bu iki kişiyi nasıl ayırt ediyor?

Kota üretim için mi, kazanç kapısı için mi?

Pancar kotası, pancar üretiminin planlanması ve fabrikanın ham madde ihtiyacının karşılanması için oluşturulmuş bir sistemin parçasıdır. Esas olan, toprağı işleyen, pancarı eken ve üretimin bütün riskini üstlenen çiftçidir.

Ancak zaman içerisinde kota sahibi olduğu hâlde pancar ekmeyen, elindeki kotayı başka üreticilere kiralayan veya devreden kişilerin bulunduğu yönünde çiftçiler arasında ciddi tartışmalar yaşanıyor.

Bir örnek vereyim: Bir çiftçinin elinde pancar kotası var. Fakat kendisi pancar ekmiyor. Kotayı başka bir üreticiye veriyor. Gerçek üretici tarlasını hazırlıyor, tohumu alıyor, gübresini atıyor, mazotunu yakıyor, sulamasını yapıyor ve hasat riskini üstleniyor. Kota sahibi ise bu işlemden bir kazanç elde ediyor.

Şimdi ben soruyorum: Pancar üretmek için verilen kota, nasıl oluyor da pancar ekmeyen birinin gelir kapısına dönüşebiliyor?

Elbette her kota devrini kötü niyetli bir işlem olarak değerlendirmiyorum. Üreticinin arazi, sağlık ve ekonomik durum gibi farklı sebepleri olabilir. Ancak kota üzerinden sistematik kazanç elde edilmesi, üretimle kayıtların birbirinden uzaklaşması ve gerçek üreticinin arada kalması kabul edilebilir bir durum değildir.

Benim kanaatim, Konya Şeker’in bu konuyu köklü biçimde ele alması gerektiğidir.

Dijital takip güzel, peki sahadaki gerçek ne?

Anladığım kadarıyla fabrika, iki yıl boyunca pancar ekmeyen kota sahiplerinden üçüncü yıl kendilerinin üretim yapmasını talep eden bir uygulamaya yönelmiş. Daha önce manuel yürütülen takip işlemlerinin dijital ortama taşınmasını da doğru ve önemli bir adım olarak görüyorum.

Fakat dijital sisteme geçmek, tek başına sorunu çözmeye yetiyor mu?

Çünkü çiftçiler arasında “esame” adıyla anılan bir yöntemden de söz ediliyor. İddialara göre kota sahibi pancar ekmediği hâlde üretim kendi adına yapılmış gibi gösterilebiliyor. Gerçek ekici ile kota sahibi arasında güvene dayalı bir anlaşma kuruluyor. Pancar fiilen başka bir çiftçinin tarlasında yetişiyor; fakat kayıtlarda kota sahibinin üretimi gibi görünebiliyor.

Pancar bedeli, küspe hakkı ve avans gibi üretime bağlı ödemeler de önce kota sahibinin hesabına yatıyor, ardından elden gerçek üreticiye teslim edilebiliyor.

Eğer bu yöntem kullanılıyorsa, dijital takip sistemi bu işlemi nasıl yakalayacak? Kayıt üzerinde üretici görünen kişiyle tarlada çalışan kişi farklıysa bunu kim tespit edecek?

Kardeşim, bilgisayar ekranında her şey düzgün görünebilir. Ama tarlaya gidildiğinde gerçek bambaşka olabilir. Benim beklentim, sistemin yalnızca kimin adına kota bulunduğunu değil, pancarı kimin ektiğini de bilmesidir.

Peki çavuşlar ne iş yapıyor?

Burada özellikle çavuşların görevini de konuşmamız gerekiyor.

Fabrikanın sahada görev yapan çavuşları var. Bu arkadaşlarımız üretim bölgelerinde kontroller yapıyor, çiftçilerle temas hâlinde bulunuyor ve pancar üretimini takip ediyor.

O hâlde ben de şu soruları soruyorum:

Çavuşların saha denetimindeki sorumluluğu tam olarak nedir? Kota sahibi ile gerçek ekici karşılaştırılıyor mu? Tarlaya gerçekten kimin girdiği, ekimi kimin yaptığı, masrafları kimin üstlendiği kontrol ediliyor mu? Üretim sezonu boyunca düzenli saha denetimi yapılıyor mu? Yapılıyorsa bu kontrollerin kayıtları tutuluyor mu?

Bir başka soru daha: Çavuşlar yalnızca ekili alanı mı kontrol ediyor, yoksa o tarlanın hangi üreticiye ait olduğunu, üretimin kimin adına yapıldığını da araştırıyor mu?

Kimseyi zan altında bırakmak için sormuyorum. Tam tersine, görevini hakkıyla yapan saha personelinin emeğini de korumak istiyorum. Çünkü denetim mekanizması gerçekten çalışıyorsa, sistemdeki aksaklıkların önemli bir kısmı daha baştan önlenebilir.

Benim önerim, çavuşların saha denetiminin güçlendirilmesi ve görev tanımlarının daha açık hâle getirilmesidir. Kota sahibiyle gerçek ekici karşılaştırılmalı, dijital kayıtlar ile tarladaki fiilî durum birbirini doğrulamalıdır.

Kota dışı pancar meselesi…

Çiftçiler arasında bu konuda da farklı uygulamalardan ve sorunlardan söz ediliyor. Kota sahibi olanla kota dışında pancar ekenin durumu aynı mı? Kota dışı pancar ekimine sistem izin veriyor mu? İzin veriyorsa hangi şartlarda veriyor? Verilmiyorsa buna rağmen üretim yapıldığında nasıl bir işlem uygulanıyor?

Daha da önemlisi, kota dışı üretilen pancar fabrikaya teslim edilebiliyor mu? Ediliyorsa hangi şartlarda kabul ediliyor? Bu üretimin kaydı nasıl tutuluyor?

Kardeşim, bir tarafta kota bulamadığı için üretim yapamayan çiftçi, diğer tarafta kota dışında üretim yaptığı söylenen çiftçi varsa burada bir açıklama yapılması gerekir.

Konya Şeker’in kota tahsisinden üretim kontrolüne, teslimattan ödemeye kadar bütün süreci açık ve anlaşılır hâle getirmesi gerekiyor.

Geçmişin hesabı da bugünün hesabı da verilmeli

Şimdi gelelim işin bir başka tarafına…

Bugün yaşananların bütün sorumlusu Ramazan Erkoyuncu ’ymuş gibi bir hava oluşturulmasını doğru bulmuyorum. Bir kurumun yıllar içinde yaptığı yatırımlar, aldığı kararlar ve üstlendiği borçlar bir günde ortaya çıkmaz.

Recep Konuk döneminde yapılan yatırımların, doğru veya yanlış tercihlerin sonuçları bugün daha görünür hâle geliyor. Üstelik önümüzdeki dönemde geçmişten kalan başka yüklerin de ortaya çıkması ihtimal dâhilinde.

Burada geçmiş yönetimi konuşmaktan kaçınamayız. Hangi yatırım neden yapıldı? Hangi hesapla yola çıkıldı? Beklenen gelir elde edildi mi? Kurumun ana faaliyet alanıyla örtüşmeyen yatırımların maliyeti ne oldu?

Bunları sormak zorundayım. Ancak geçmişin hesabını sormak, bugünkü yönetimin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bugün yönetimde olanlar da kendi dönemlerinde alınan kararların, yapılan harcamaların ve kurumun geldiği noktanın hesabını vermelidir.

Ne Ramazan Erkoyuncu’yu bütün sorunların tek sorumlusu ilan edelim ne de yönetimi eleştiriden muaf tutalım. Doğru olan, geçmişin ve bugünün hesabını ayrı ayrı, belgeleriyle ve açıkça konuşmaktır.

Soma Termik Santrali: Devredildi, peki geride ne kaldı?

Konya Şeker’in Soma Termik Santrali yatırımı da bu tartışmanın önemli başlıklarından biri.

2015 yılında yaklaşık 685,5 milyon dolarlık bedelle Konya Şeker bünyesine katılan santral, yıllar içinde kurumun mali yapısı üzerinde ciddi bir yük oluşturdu. Santralin faaliyetleri, borçları ve ekonomik durumu uzun süredir tartışılıyor.

Ben bu konuyu daha önce Ramazan Erkoyuncu ile yaptığım bir görüşmede de dinlemiştim. Santralin zarar ettiğini bizzat kendisinden duymuştum.

Bugün gelinen noktada santralin icra süreci sonunda TKİ’ye geçtiğine ilişkin haberler yayımlandı. Ancak burada da meseleyi yalnızca “Santral devredildi, konu kapandı” diye değerlendiremeyiz.

Kardeşim, bu yatırım neden beklenen sonucu vermedi? Yıllar boyunca ne kadar zarar yazdı? Ne kadar borç birikti? Kurum bu yatırım için ne kadar finansman kullandı? Santralin devriyle hangi borçlar mahsup edildi, hangi borçlar Konya Şeker’in üzerinde kaldı?

Santral artık Konya Şeker’in kontrolünde olmayabilir. Ama geçmişte oluşturduğu mali yük kendiliğinden ortadan kalkmış sayılmaz.

Devir bedeli TKİ’nin alacağına mahsup edildiyse geriye kalan borcun miktarı nedir? Konya Şeker bu yatırımdan toplamda ne kadar kaybetmiştir? Bu süreç çiftçinin, kooperatiflerin ve kurumun mali yapısını nasıl etkilemiştir?

Bunların cevabını bilmek istiyorum. Çünkü mesele bir santralin el değiştirmesi değil, çiftçinin emeğiyle büyüyen bir kurumun bu yatırımdan nasıl bir mali sonuçla çıktığıdır.

Şekerin maliyeti, çiftçinin yükü

12 Kasım’da gerçekleştirilen PANKOBİRLİK 54. Olağan Mali Genel Kurulu’nda yapılan açıklamalar da üzerinde durulması gereken başka bir tabloyu ortaya koydu.

31 kooperatifin yaklaşık yarısının zarar ettiği, diğer yarısının da kayda değer bir kâr elde edemediği ifade edildi. Şeker üretim maliyetinin 55 lira seviyesinde olduğu, piyasada ise 37 lira civarında teklifler bulunduğu dile getirildi.

Bu rakamlar, şeker üretiminin ve kooperatiflerin içinde bulunduğu ekonomik şartların ne kadar zorlaştığını gösteriyor.

Peki bu tablonun çözümü ne olacak? Maliyetler neden bu noktaya geldi? Üreticiye yansıyan yük nasıl azaltılacak? Kooperatiflerin ayakta kalması için hangi adımlar atılacak?

Sadece zarar ediyoruz demek yetmez. Zararın nereden kaynaklandığını, hangi kararların bu sonucu doğurduğunu ve nasıl bir yol haritası izlendiğini de anlatmak gerekir.

Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı’ya da bir çağrım var

Bu mesele yalnızca Konya Şeker yönetiminin kendi içinde çözeceği bir konu olarak görülmemeli. Pancar üretimi, tarımsal planlama, üretici hakları ve kayıt düzeni bakımından Tarım ve Orman Bakanlığı’nın da konuyu yakından takip etmesi gerektiğine inanıyorum.

Pancar üretiminde kota sistemi, gerçek üreticinin korunması, kota devri ve kiralama iddiaları, esame yöntemiyle ilgili anlatılanlar ve kota dışı üretimin denetimi ilgili birimler tarafından incelenmeli. Bakanlığın yetki ve sorumluluk alanına giren konularda gerekli değerlendirmeler yapılmalı; üreticinin hakkını koruyacak, uygulamada birlik sağlayacak bir denetim ve düzenleme anlayışı ortaya konulmalıdır.

Benim istediğim, çiftçinin karşısında yeni bir bürokratik engel oluşturulması değil. Tam tersine, tarlasını eken, üretim masrafını üstlenen ve emeğiyle geçinen çiftçinin hakkının korunmasıdır.

Konya Şeker’in kendi denetim mekanizmalarını güçlendirmesi kadar, tarımsal üretimde adaletin ve kuralların eşit uygulanmasının da önemli olduğunu düşünüyorum.

Gelelim Ramazan Erkoyuncu’ya…

Burada bir hakkı teslim etmeden geçmek istemiyorum. Ramazan Erkoyuncu’nun göreve geldiği günden bu yana kurumun ayakta kalabilmesi için ciddi bir mücadele verdiğini biliyorum. Karşı karşıya kaldığı mali tabloyu, geçmişten gelen yükleri ve kurumun içinde bulunduğu zorlukları görmezden gelemem.

Kurumun geleceğini korumak adına zaman zaman radikal kararlar aldığını da biliyorum. Bu kararların bazıları sahada, özellikle çiftçi nezdinde kendisine olumlu yansımıyor olabilir. Hatta kimi zaman tepkilere neden oluyor, kendisini eleştirilerin odağına taşıyor olabilir. Fakat buna rağmen kurumun geleceği ve ayakta kalabilmesi adına zor kararlar almaktan geri durmadığını görüyorum.

Bu mücadeleyi ve aldığı sorumluluğu takdir ediyorum. Kendisine bu noktada hakkını teslim etmek ve gösterdiği çaba için teşekkür etmek isterim.

Ancak benim kendisine bir tavsiyem var: Aldığınız kararları yalnızca yönetim kurulu toplantılarında, basın açıklamalarında veya genel kurullarda anlatmakla yetinmeyin. Sahaya inin. Çiftçinin karşısına geçin. Köy köy, bölge bölge dolaşın. İnsanların gözünün içine bakarak neyi neden yaptığınızı anlatın.

Çünkü siz kurumun ayakta kalması için bir karar alıyor olabilirsiniz. Bu kararın gerekçesini bilmeyen çiftçi ise yalnızca kendi cebine, kendi tarlasına ve kendi geleceğine yansıyan tarafını görüyor. Aradaki mesafe de zamanla güvensizliğe dönüşebiliyor.

Benim önerim çok açık: Her üretim bölgesinden, mümkünse her köyden çiftçilerin kendi aralarında belirleyeceği temsilciler seçilsin. Bu temsilcilerle düzenli toplantılar yapılsın. Kota sistemi, borçlar, yatırımlar, üretim planlaması, alınan radikal kararlar ve kurumun mali durumu açıkça konuşulsun. Çiftçinin sorusu varsa dinlensin. Eleştirisi varsa not edilsin. Yanlış anlaşılan bir uygulama varsa açıklansın. Yönetimin haklı olduğu konular da doğrudan çiftçinin kendisine anlatılsın.

Böylece çiftçi yalnızca kararların muhatabı değil, sürecin bir parçası hâline gelsin.

Sayın Erkoyuncu, kurumun geleceği için verdiğiniz mücadeleyi görüyor ve takdir ediyorum. Fakat bu mücadeleyi sahada da anlatmanız gerekiyor. Çünkü bazen doğru bir karar bile anlatılmadığında yanlış anlaşılabiliyor. Bazen kurumun geleceği için alınan zor bir karar, çiftçinin gözünde kendisine karşı alınmış bir karar gibi görünebiliyor.

Bunun önüne geçmenin yolu daha fazla iletişim, daha fazla istişare ve daha fazla şeffaflıktır.

Şekerin tadını yeniden yerine getirmek

Ben bütün bu meseleleri konuşurken bir gerçeği unutmuyorum: Konya Şeker’in asıl sahibi üreticidir.

Fabrikalar, santraller, tesisler el değiştirebilir. Yönetimler değişebilir. Borçlar yapılandırılabilir. Yeni sistemler kurulabilir. Fakat çiftçinin güveni kaybolursa onu yeniden kazanmak kolay değildir.

Pancar kotası, üretmeyenlerin kazanç kapısı olmamalı. Gerçek üretici korunmalı. Çavuşların saha denetimi güçlendirilmeli. Dijital sistem tarladaki gerçekle örtüşmeli. Kota dışı üretimin kuralları açık olmalı. Geçmiş yatırımların hesabı verilmeli. Bugünkü yönetim de kendi döneminin sorumluluğunu üstlenmeli.

Benim derdim bir kişiyi yıpratmak, bir yönetimi hedef göstermek ya da geçmişe dönüp kavga etmek değil. Benim derdim, Konya Şeker’in yeniden güven veren, üreticisini koruyan, hesabı kitabı açık bir kurum hâline gelmesidir.

Şekerin tadı kaçtıysa bunu yalnızca şekere bağlamayalım. Önce nedenini bulalım. Sonra da aynı hataların yeniden yaşanmaması için gerekeni yapalım.

Unutmayalım: Konya Şeker’in en büyük sermayesi fabrikaları, tesisleri veya makineleri değil; ona güvenen, toprağını işleyen, pancarını yetiştiren çiftçisidir.

O güveni korumak ise şeffaflıktan, hesap verebilirlikten, sahada çiftçiyi dinlemekten ve gerçek üreticiyi merkeze alan bir yönetim anlayışından geçer.

İlk yorum yazan siz olun
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.