Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin ardından kurulan yeni devletin yönetim biçimini belirleyen bu tarihi karar, Türkiye’nin siyasi tarihinde dönüm noktası oldu.
Cumhuriyet’e uzanan süreç, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan Millî Mücadele yıllarında şekillendi. Erzurum Kongresi sırasında Cumhuriyet fikrini yakın çevresiyle paylaşan Atatürk, bu düşüncesini dönemin şartları nedeniyle bir süre açıklamadı.
23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılmasıyla millî egemenliğe dayalı yönetimin temelleri atıldı. 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanması ve 13 Ekim 1923’te Ankara’nın başkent ilan edilmesi, yeni devletin kuruluş sürecindeki önemli adımlar arasında yer aldı.
27 Ekim 1923’te hükümetin kurulamaması üzerine yaşanan siyasi bunalım, devletin yönetim biçiminin açıkça belirlenmesini gündeme getirdi.
ÇANKAYA KÖŞKÜ’NDE TARİHİ KARAR
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde yemeğe davet etti. İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey ve diğer isimlerin katıldığı yemekte Cumhuriyet’in ilan edilmesi kararını açıkladı.
Atatürk, yıllar sonra Nutuk adlı eserinde o akşamı anlatırken, arkadaşlarına “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” dediğini aktardı. Bu kararın ardından Atatürk ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası’nda değişiklik yapılmasını öngören kanun teklifini hazırladı.
CUMHURİYET SAAT 20.30’DA İLAN EDİLDİ
29 Ekim 1923’te TBMM’de yapılan görüşmelerin ardından anayasa değişikliği teklifi kabul edildi. Anayasaya, “Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyet’tir” hükmü eklendi.
Saat 20.30’da, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Karar, Meclis’te “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı.
Cumhuriyet’in ilanının ardından yapılan Cumhurbaşkanlığı seçiminde Gazi Mustafa Kemal Paşa, 158 milletvekilinin tamamının oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Atatürk, Cumhurbaşkanı sıfatıyla Meclis kürsüsünden yaptığı konuşmasını, “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır” sözleriyle tamamladı.
29 EKİM MİLLÎ BAYRAM OLDU
Cumhuriyet’in ilanının ardından hükümetin kuruluş şekli yeniden düzenlendi. İlk hükümeti kurmakla İsmet Paşa görevlendirilirken, Fethi Bey TBMM Başkanlığına seçildi.
Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim gecesi ve ertesi gün vatandaşlar tarafından kutlandı. 26 Ekim 1924’te yayımlanan kararnameyle kutlamaların düzenli hâle getirilmesi kararlaştırıldı. 19 Nisan 1925’te kabul edilen kanunla 29 Ekim, millî bayram olarak kutlanmaya başlandı.
Aradan geçen 103 yıla rağmen, 28 Ekim 1923 akşamı söylenen “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinin simge ifadelerinden biri olmayı sürdürüyor.